مطالعه ملی “کودکی در ایران”

عدم وجود داده مستند و کافی در مورد روند رشد کودکان ایرانی، موسسه هم‌نوا را در سال 1392 بر آن داشت تا طی تعریف اولین مطالعه ملی “کودکی در ایران”، اقدام به تولید 2200 رکورد از 500 کودک ایرانی در 5 شهر زرند (کرمان)، تبریز (آذربایجان شرقی)، بندرعباس (هرمزگان)، تهران (تهران) و مشهد (خراسان رضوی) کند. طی این مطالعه، 8 ساحت: شناختی، جسمی-سلامت، فیزیکی، هیجانی- اجتماعی، معنوی، فرهنگی، اقتصادی-حرفه‌ای و محیط یادگیری (خانه و مراکز آموزشی) کودک طی 8 سال (از ابتدای دوره‌ی پیش­دبستان تا انتهای دبستان) مورد بررسی قرار می­گیرد. از آنجایی که تأثیر برخی عوامل بر رشد انسان بلندمدت است و نمی­توان بلافاصه پس از انجام یک مداخله تأثیر آن را مشاهده کرد؛ لازم است مطالعاتی به دنبال بررسی اثرات چنین عواملی باشد. یکی از مطالعاتی که به بررسی چنین عواملی می­پردازد، مطالعه طولی یا طولانی­مدت است.

 

مطالعات طولی فرصت و ساختاری فراهم می‌کند تا دانشمندان چگونگی تأثیر این تجارب را بر شرایط کنونی و آینده افراد مشاهده و بررسی کنند. آگاهی از این روندها، یک ضرورت راهبردی برای مدیران جامعه و نیازی اساسی برای پژوهشگران علوم‌انسانی و اجتماعی است. مطالعات طولی به آن‌ دسته از طرح‌های پژوهشی اطلاق می‌شود که مبتنی بر اندازه‌گیری­های متعدد در زمان‌های طولانی است که برخی از آنها به چندین دهه نیز می‌رسد.

مطالعات طولی در حوزه­های علوم انسانی و اجتماعی بیشترین کاربرد را دارد؛ زیرا دانشمندان اجتماعی را در تشخیص و تبیین تأثیر پدیده‌های کوتاه­مدت از بلندمدت یاری می‌دهد. تغییرات مداوم جوامع به دلیل نوآوری­های جدید و روزافزون در حوزه تکنولوژی، بحران­های اقتصادی و مالی، تغییرات زیست محیطی و پدیده جهانی‌شدن، بر اهمیت مطالعات طولی افزوده است؛ زیرا در تهیه تصویر دقیق از تغییر و تحول یک پدیده و تبیین و تحلیل آن، تقدم و تاخر پدیده­ها یا نظم و توالی ‌آن­ها و در نتیجه استنباط رابطه علی نتایج دقیق‌تر و معتبرتری به دست می‌دهد و بهترین ابزار برای فهم چگونگی تأثیر این تغییرات بر جوامع، سازمان­ها و افراد محسوب می‌شود. جامعه‌شناسان نیز در بررسی رویدادها در دوره‌های گوناگون زندگی و نسل‌های مختلف از مطالعات طولی بهره می­گیرند. افزون ‌بر این، کارشناسان حوزه تبلیغات نیز برای شناسایی تغییرات ناشی از تبلیغ در گرایش­ها و رفتارهای مخاطبان خود از این نوع مطالعات سود برده‌اند. حتی در رشته­های پزشکی نیز برای کشف پیش­بینی­کننده­های بیماری­ها از این گونه مطالعات استفاده می­شود. در پژوهش‌‌های روان‌شناسی، پیگیری فرایند رشد و تحول افراد از طریق مطالعات طولی انجام می‌گیرد.

تاکنون مطالعات طولی بسیاری در حوزه رشد انسان در سراسر دنیا انجام شده و یا هنوز در حال اجرا هستند. هر یک از این مطالعات ابعاد متفاوتی از این پدیده را مورد بررسی قرار داده­اند. به نظر می­رسد اولین مطالعه طولی انجام گرفته در تاریخ در حوزه رشد و تحول انسان بوده است. پژوهش گرنت که در سال 1939 در آمریکا آغاز شـد، بخشی از پژوهش مطالعه تحول بزرگسالان بود که اکنون زیرنظر بیمارستان عمومـی ماساچوست به کار خـود ادامه می­دهد. مطالعه گرنت یک پژوهش طولی درباره سلامت جسم و روان با هدف شناسایی پیش­بینی­کننده‌های روند سالمندی سالم انجام شده است. این پژوهش روی یک نمونه 268 نفر از دانشجویان مرد دارای ملیت آمریکایی کالج هاروارد دارای سلامت جسم و روان اجرا شد. البته پژوهش دیگری نیز به موازات این مطالعه روی جوانان غیردانشجو از سال 1940 در شهر بوستون آغاز به کار کرد. روش­شناسی و نتایج  پژوهش تا سال 2012 در سه جلد کتاب منتشر شده است. از نتایج اصلی پژوهش گرنت می توان به موارد زیر اشاره کرد:

– اعتیاد به الکل از عوامل اصلی طلاق و افسردگی و در صورت مصرف همزمان با سیگار، بزرگترین عامل موثر در مرگ زودرس مطرح شد.

– موفقیت مالی وابسته به روابط و نه وابسته به هوش مطرح گردید. افرادی که روابط گرم­تری داشتند، میانگین درآمدی بالاتری هم داشتند. بین میزان درآمد مردان دارای بهره­ی هوشی 115-110 و مردان دارای بهره­ی هوشی بالاتر از 150، تفارت معناداری وجود نداشت.

– روابط گرم با پدر در سنین کودکی با کاهش اضطراب بزرگسالی، لذت بردن بیشتر در سفرها و افزایش رضایت از زندگی در 75 سالگی همبستگی داشت.

این مطالعه از جهاتی منحصر به فرد است؛ نخست اینکه طولانی­ترین مطالعه حال حاضر بوده است. در ضمن بین مشارکت­کنندگان مطالعه افراد بسیار برجسته­ای دیده می­شوند؛ از جمله افرادی که توانسته­اند به عضویت سنا درآیند، یک عضو کابینه دولت و هم­چنین جان. اف. کندی رییس جمهور اسبق آمریکا نیز از شرکت­کنندگان این مطالعه بوده­اند. اما بیشترین مطالعات طولی در حوزه رشد و تحول انسان، در کشورهای آمریکا، انگلیس، استرالیا و آلمان انجام شده است که در ادامه چند نمونه از مهم­ترین آن­ها معرفی شده است.

 

 

نخستین مطالعه­ای که در مورد فاکتور­های موثر بر رشد و تحول انسان در سال­های کودکی اجرا شد و تا کنون نیز ادامه دارد، مطالعه ملی رشد کودک است. مطالعه ملی رشد کودک ریشه در عوامل اجتماعی و عوامل وابسته به زایمانِ مرگ و میر پیش از تولد و دوره شیرخوارگی دارد. این مطالعه با 17000 نوزاد متولد در انگلستان، اسکاتلند و ولز در سال 1958 آغاز به کار کرد و در ادامه به بررسی رشد فیزیکی و تحصیلی، شرایط اقتصادی، اشتغال، زندگی خانوادگی، رفتارهای سلامتی، به­زیستی، مشارکت اجتماعی و گرایش­های آنان می­پردازد. مطالعه ملی رشد کودکان یکی از بزرگترین مطالعات انجام شده در این حوزه است. افراد شرکت­کننده پس از موج اول مطالعه در 9 موج دیگر نیز یعنی در سنین 7، 11، 16، 23، 33، 42، 46، 50 و 55، مورد سنجش قرار گرفتند.

مطالعه پانل پویایی­های درآمدی در سال 1968 آغاز شده و طولانی­ترین زمینه­یابی طولی خانواده­ها است که تاکنون ادامه دارد. گروه شرکت­کننده در مطالعه در سال 1968 شامل 18000 نفر از 5000 خانواده در ایالات متحده بود که در سال 2017 با تشکیل خانواده‌های جدید، تعداد آن­ها به بیش از 10000 خانواده و 24000 نفر رسیده است. اطلاعات شرکت­کنندگان شامل داده­های مربوط به شغل، درآمد، ثروت، دارایی­ها، ازدواج، پرورش فرزند، رشد کودک، انسان­دوستی، تحصیلات و … است که به طور مستمر در موج‌های مختلف تولید داده دریافت شده­اند.

مطالعه طولی فرصت­های زندگی نیز در سال 1990 در کشور استرالیا آغاز شد. این پژوهش به بررسی زندگی 167 کودک استرالیایی متولد ملبورن کزی و خانواده­های آنها می­پردازد. خانواده­های مشارکت­کننده متنوع بوده و شامل خانواده­های با درآمد بالا و پایین، خانواده­هایی با دامنه وسیعی از پیش­زمینه­های تحصیلی، شغلی و قومی است. مطالعه در حال حاضر نیز ادامه دارد و آخرین گزارش منتشر شده در سال 2015 مربوط به موج 11 و بررسی شرکت­کنندگان در سنین 24 تا 25 سالگی است.

“کودکی در ایران” نخستین مطالعه طولی رشد و تحول کودکان ایرانی است که با هدف بررسی عمیق و همه جانبه فرآیند رشد در دامنه سنی 4 تا 12 سال، بررسی چگونگی تأثیر عوامل فردی، خانوادگی و آموزشی بر حیطه‌ و ساحت‌های مختلف تحول و نیز بررسی محیط‌های یادگیری کودکان در سال 1392 توسط مؤسسه آموزشی پژوهشی هم‌نوای آوای رویش و با همکاری دانشگاه تربیت مدرس آغاز و با نام لاتین Growing up in Iran: Longitudinal Study of Iranian Children LSIC در انجمن بین‌المللی مطالعات طولی (Society for Longitudinal & Life Course Studies)  ثبت شد.

ساختار مطالعه “کودکی در ایران” بر پایه مرور مطالعات و مبانی نظری و تجربی، در نظر گرفتن شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور، بررسی مطالعات مشابه در انگلستان، آلمان، استرالیا و ایرلند و نیز مشاوره با استادان و پژوهشگران داخلی و خارجی، در دو بخش کلی ارزیابی کودکان در ساحت‌های مختلف رشدی و سنجش محیط‌های مؤثر بر رشد، تدوین و به اجرا گذاشته شده است.

محورهای مطالعاتی بخش نخست شامل ساحت‌های شناختی، جسمی-سلامت، فیزیکی، هیجانی-اجتماعی، معنوی، فرهنگی، اقتصادی-حرفه‌ای؛ و محورهای مطالعاتی بخش دوم یعنی ساحت محیط‌های یادگیری، شامل محیط‌های خانه و مراکز آموزشی (مهدکودک/پیش دبستان/دبستان) می‌شود.

نگاه این مطالعه به مدل رشد کودکان نگاهی بوم‌شناختی است که در واقع چارچوب نظری این مطالعه را تشکیل می‌‌دهد و در آن رشد و بالندگی فرد، تابعی از برهم‌کنش‌های گوناگون و پیچیده‌ طیف وسیعی از عوامل است؛ عواملی که از ویژگی‌های کودک، مدرسه، خانه، مجله، جامعه، رسانه و … سرچشمه می‌گیرد. از طرفی هر یک از این بافتارهای رشد ممکن است بر حوزه‌های مختلف رشد (فکری، فراشناختی، اجتماعی، معنوی و …) تأثیرهای متفاوتی بگذارد. در نتیجه این مطالعه بنا دارد خط سیر کودکان را در گذر زمان و به ‌ویژه در زمان‌های کلیدی زندگی دنبال کند. زمان‌هایی مانند ورود به پیش‌ دبستان، ورود به دبستان، اتمام دبستان و ورود به دوران بعدی.

روش نمونه‌گیری در این پروژه به صورت سهمیه‌ای است تا به پژوهشگران کمک کند تأثیر مورد نظر در ساحت اجتماع را مطالعه کنند و داده­‌ها را از چند سطح مختلف اجتماع به دست آورند. این روش از نظر اقتصادی نیز به ‌صرفه است، به ‌ویژه از این نظر که هدف، جمع‌آوری حداکثر داده در خلال مصاحبه‌های چهره‌ به ‌چهره، ارزیابی گروهی و فردی کودکان و جمع‌آوری داده‌های کیفی از برخی زیرگروه‌ها، خانواده‌ها و مراکز است. نمونه پژوهش شامل 500 کودک است (کودکانی که به مهدکودک نرفته و کودکانی که رفته­اند (مراکز آموزش و پرورش-دولتي و غيردولتي، بهزيستي، مهدکودک­هاي قرآن و مهدکودک­هاي خودكفا) که از پنج شهر تهران، مشهد، زرند، بندرعباس و تبریز انتخاب شده‌اند.

بررسی سیر تحول کودکان در موج یکم مطالعه با سنجش هوش، رشد زبان، استدلال کلامی و غیرکلامی، ویژگی­های اجتماعی- هیجانی، محیط یادگیری خانه و ارزیابی از محیط یادگیری مهدکودک آغاز شد. در موج دوم با بررسی احساس دینی، خودکنترلی، فعالیت بدنی، مهارت‌های سواد اولیه خواندن و نوشتن، مهارت­های اولیه ریاضی، محیط سواد خانه، زبان انگلیسی، نگرش کودکان به کامپیوتر و پیشرفت تحصیلی خواندن، نوشتن و ریاضی کودک ادامه دادیم. در موج سوم هدف ما بررسی رویکرد به یادگیری، شادکامی و رضایت، تلاش برای یادگیری، لذت بردن از یادگیری، فراشناخت و هم­چنین پیشرفت تحصیلی کودکان در فارسی، علوم و ریاضی است.

به منظور آشنایی بیشتر با جزئیات این مطالعه می­توانید به سایت http://growingupiniran.com